Η θεραπεία του ψυχικού τραύματος παρουσιάζεται συχνά σαν μια σχετικά γραμμική διαδικασία. Εντοπίζεται η τραυματική εμπειρία, εφαρμόζεται η κατάλληλη τεχνική και τα συμπτώματα υποχωρούν. Αυτή η εικόνα μπορεί να είναι ελκυστική, ιδίως όταν κάποιος υποφέρει και αναζητά γρήγορη ανακούφιση. Δεν αποδίδει όμως πάντοτε την πολυπλοκότητα της κλινικής πραγματικότητας.
Μέθοδοι όπως το EMDR και οι τραυματοεστιασμένες γνωσιακές-συμπεριφορικές θεραπείες διαθέτουν σημαντική ερευνητική τεκμηρίωση για τη μετατραυματική διαταραχή στρες (PTSD). Αυτό,ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία που σχετίζεται με τραύμα αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο ή ότι η επιλογή μιας τεχνικής μπορεί να προηγείται της προσεκτικής αξιολόγησης του ανθρώπου.
Σύμφωνα με το ICD-11 (εγχειρίδιοασθενειών του ΠΟΥ), η μετατραυματική διαταραχή στρες, ή PTSD, περιλαμβάνειτρεις βασικές ομάδες συμπτωμάτων. Ηεπαναβίωση της τραυματικής εμπειρίας στο παρόν, η αποφυγή σχετικών ερεθισμάτωνκαι μια επίμονη αίσθηση απειλής.
Το σύνθετο PTSD, ή CPTSD (complex trauma/σύνθετο τραύμα),περιλαμβάνει επιπλέον επίμονες δυσκολίες στην αυτορρύθμιση, έντονη ήπεριορισμένη συναισθηματική ανταπόκριση, βαθιά αρνητική εικόνα για τον εαυτόκαι δυσκολίες στη δημιουργία ή διατήρηση σχέσεων. Δεν αφορά απλώς περισσότερα ήεντονότερα συμπτώματα. Το τραύμα μπορεί να έχει επηρεάσει τον τρόπο με τονοποίο ο άνθρωπος βιώνει τον εαυτό του, εμπιστεύεται τους άλλους και οργανώνειτην καθημερινή του ζωή. Άρα ο επιζώσας τραύματος βιώνει μια περίεργη κατάστασηπαγιδευμένος στο παρελθόν, το οποίο καθορίζει το παρόν και το μέλλον.
Η ύπαρξη ενός τραυματικού βιώματος δεν συνεπάγεται αυτομάτως PTSD ή CPTSD. Χρειάζεται κλινική αξιολόγηση,διερεύνηση της σημερινής λειτουργικότητας και διαφοροδιάγνωση. Η πρόωρη τοποθέτηση μιας διαγνωστικής ετικέτας μπορεί να οδηγήσει στη θεραπεία μιαςυπόθεσης αντί του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί μας. Έρευνες έχουν δείξει ότι άτομα που έζησαν ίδιες ή παρόμοιες τραυματικές εμπειρίες μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική πρόγνωση λόγω άλλων παραμέτρων (π.χ., χαρακτηριστικά προσωπικότητας, κοινωνική στήριξη, χρόνος θεραπευτικής στήριξης κλπ.).
Στο βιβλίο The Haunted Self, οι Van der Hart, Nijenhuis και Steele προτείνουν τη θεωρία της δομικής αποσύνδεσης στο σύνθετο τραύμα. Σύμφωνα με αυτή, έπειτα από χρόνια ή επαναλαμβανόμενη τραυματοποίηση, διαφορετικές πλευρές της εμπειρίας μπορεί να παραμένουν ανεπαρκώς ενοποιημένες.
Αυτό σημαίνει ότι ένα μέρος του ανθρώπου προσανατολίζεται στην καθημερινή ζωή. Εργάζεται, φροντίζει υποχρεώσεις, δημιουργεί σχέσεις και προσπαθεί να αποφεύγει όσα συνδέονται με το τραύμα. Φαινομενικά είναι απόλυτα λειτουργικός και πολλές φορές καταξιωμένος επαγγελματικά. Άλλες καταστάσεις του εαυτού παραμένουν περισσότερο δεμένες με την άμυνα απέναντι στην απειλή και μπορεί να ενεργοποιούνται μέσα από φόβο,θυμό, φυγή, πάγωμα ή υποταγή.
Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά την ύπαρξη διαφορετικών προσωπικοτήτων. Περιγράφει την αποτυχία ορισμένων εμπειριών, συναισθημάτων και τρόπων αντίδρασης να ενσωματωθούν σε μια περισσότερο συνεκτική αίσθηση του εαυτού. Οι τραυματικές εμπειρίες "εξορίζονται" σε κομμάτια του εαυτού που δεν είναι αποδεκτά ή ακόμη και συνειδητά. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να είναι λειτουργικός σε πολλές περιοχές της ζωής του και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες,να κατακλύζεται από αντιδράσεις που δεν αναγνωρίζει ως πλήρως δικές του ή δεν μπορεί να ελέγξει προκαλώντας έντονη δυσφορία, σχεσιακή δυσλειτουργία. "Δεν ξέρω γιατί το νιώθω αυτό" 'η "Δεν ξέρω γιατί το κάνω αυτό.".
Από αυτή την οπτική, η θεραπεία δεν αποσκοπεί απλώς στη μείωση της έντασης μιας τραυματικής μνήμης. Επιδιώκει σταδιακά να αυξηθεί η δυνατότητα του ανθρώπου να παραμένει σε επαφή με όσα αισθάνεται, να αναγνωρίζει τις διαφορετικές εσωτερικές τουκαταστάσεις και να τις συνδέει σε μια περισσότερο συνεχή προσωπική ιστορία.
Το μοντέλο προτείνει θεραπεία σε φάσεις. Αρχικά είναι σημαντική η ενίσχυση της ασφάλειας και της καθημερινής λειτουργικότητας, στη συνέχεια σταδιακή επεξεργασία των τραυματικών αναμνήσεων και, τέλος, μεγαλύτερη ενοποίηση και επανασύνδεση με τη συνηθισμένη ζωή. Οι φάσεις αυτές δεν αποτελούν άκαμπτα ή απολύτως διακριτά στάδια. Η θεραπεία μπορεί να κινείται μεταξύ τους,ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες του ανθρώπου.
Η θεωρία της δομικής αποσύνδεσης αποτελεί ένα συγκεκριμένο κλινικό μοντέλο κατανόησης της χρόνιας τραυματοποίησης και όχι καθολικά αποδεκτή εξήγηση κάθε περίπτωσης CPTSD. Η αξία της εδώ βρίσκεται κυρίως στο ότι μας υπενθυμίζει πως η εμφανής λειτουργικότητα δεν αποκλείει την ύπαρξη σοβαρής εσωτερικής δυσκολίας και ότι η απευθείας ενεργοποίηση της τραυματικής μνήμης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με την ψυχική της επεξεργασία.
Η επεξεργασία μιας τραυματικής μνήμης απαιτεί συναισθηματική επαφή με δύσκολες εμπειρίες. Δεν είναι επομένως παράδοξο να εμφανίζεται κάποια δυσφορία κατά τη θεραπεία. Η δυσφορία, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι η θεραπεία λειτουργεί.
Όταν η ένταση υπερβαίνει συστηματικά την ικανότητα του ανθρώπου να παραμένει ψυχικά παρών,μπορεί να προκύψουν αποδιοργάνωση, αποσύνδεση ή αίσθηση ότι η εμπειρία συμβαίνει ξανά, αντί να γίνεται αντικείμενο επεξεργασίας. Αυτό συχνά περιγράφεται ως συναισθηματική κατάκλυση ή flooding που μπορεί να επανατραυματοποίησει ή να προκαλέσει φόβο για τη συνέχιση της θεραπείας.
Η ασφάλεια και η ρύθμιση του συναισθήματος δεν σημαίνουν ότι αποφεύγουμε επ' αόριστον το τραύμα.Σημαίνουν ότι αξιολογούμε τον κατάλληλο χρόνο, τον ρυθμό και τον τρόπο προσέγγισής του.
Πρόσφατη ανασκόπηση για το CPTSD υποστηρίζει ότι, όταν υπάρχουν σημαντικές δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης και διαπροσωπικής λειτουργίας, μπορεί να είναι χρήσιμη η προηγούμενη ή παράλληλη ενίσχυση αυτών των δυνατοτήτων.Ταυτόχρονα, η βιβλιογραφία δεν δικαιολογεί έναν άκαμπτο κανόνα ότι κάθε άνθρωπος με σύνθετο τραύμα χρειάζεται υποχρεωτικά μακρά σταθεροποίηση πριν από οποιαδήποτε τραυματοεστιασμένη εργασία. Η θεραπεία χρειάζεται πάντα να εξατομικεύεται. Εδώ είναι σημαντικές οι διαγνωστικές γνώσεις και δεξιότητες του θεραπευτή. Η θεραπεία δεν είναι πασπαρτού εργαλείο, ειδικά για το τραύμα.
Το EMDR αποτελεί αναγνωρισμένη θεραπευτική επιλογή για το PTSD και περιλαμβάνεται σε διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες. Δεν είναι, επομένως, επιστημονικά ακριβές να παρουσιάζεται ως επικίνδυνο ή ανεπαρκές συνολικά.
Εξίσου προβληματικό είναι, όμως, να αντιμετωπίζεται ως γρήγορη τεχνική που μπορεί να εφαρμοστεί ανεξάρτητα από τη διάγνωση, την εκπαίδευση του θεραπευτή, τη θεραπευτική σχέση και την ετοιμότητα του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Ιδίως στο σύνθετο τραύμα, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μια τραυματική ανάμνηση μπορεί να επεξεργαστεί. Είναι επίσης τι συμβαίνει όταν η δυσκολία αφορά τη σχέση με τον εαυτό, την εμπιστοσύνη, την εγγύτητα, τη ντροπή ή την αίσθηση προσωπικής συνοχής. Σε αυτές τις περιπτώσεις, καμία τεχνική δεν λειτουργεί σε κενό.Εντάσσεται σε μια ευρύτερη θεραπευτική κατανόηση και χρειάζεται να εφαρμόζεται από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία.
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση δεν αντιμετωπίζει το τραύμα μόνο ως μια δυσλειτουργικά αποθηκευμένη ανάμνηση που πρέπει να επανεπεξεργαστεί. Εξετάζει και τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία έχει εγγραφεί στις σχέσεις, στην εικόνα του εαυτού, στις προσδοκίες από τους άλλους και στους μηχανισμούς που αναπτύχθηκαν για να προστατεύσουν τον άνθρωπο. Δεν «μιλάει» μόνο για το παρελθόν αλλά υποστηρίζει ότι το τραυματικό γεγονός βρίσκεται στο εδώ και τώρα, επηρεάζοντας και δομώντας το παρόν.
Την ενδιαφέρει για όσα παραμένουν ασύνδετα,ασυμβολοποίητα ή δύσκολο να βιωθούν ως μέρος του εαυτού. Η αποφυγή, η αποσύνδεση και η συναισθηματική απόσυρση δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως εμπόδια που πρέπει να εξαλειφθούν, αλλά ως αρχικοί τρόποι ψυχικής προστασίας που αναπτύχθηκαν υπό συνθήκες απειλής. Ξεκίνησαν ως απόλυτα κανονικές αντιδράσεις σε τρομακτικές εμπειρίες.
Η θεραπευτική σχέση δεν αποτελεί μόνο το πλαίσιο μέσα στο οποίο εφαρμόζεται μια παρέμβαση.Είναι ο χώρος όπου μπορούν να γίνουν ορατές, να κατανοηθούν και σταδιακά να μετασχηματιστούν παλαιότερες προσδοκίες φόβου, εγκατάλειψης, ελέγχου ή ταπείνωσης. Ο στόχος δεν είναι να εξαναγκαστεί η ανάδυση του τραυματικού υλικού, αλλά να αυξηθεί η δυνατότητα να βιωθεί χωρίς νέα κατάκλυση, να αποκτήσει λέξεις και νόημα και να συνδεθεί με την υπόλοιπη ψυχική ζωή, να γίνει κομμάτι της ιστορίας του ατόμου και όχι να εξοριστεί στα σκοτεινά σημεία του ασυνειδήτου προσπαθώντας να ξεφύγει με δυσλειτουργικούς και έντονα δυσφορικούς τρόπους.
Ο Henley προτείνει ότι ψυχοδυναμικές τεχνικές μπορούν να διευκολύνουν τη συναισθηματική εμπλοκή ανθρώπων με CPTSD, ιδίως όταν η άμεση προσέγγιση του τραύματος συναντά καταστολή ή αποσυνδετικές αντιδράσεις. Πρόκειται για θεωρητική και κλινική συμβολή, όχι για απόδειξη υπεροχής της ψυχοδυναμικής θεραπείας έναντι όλων των άλλων προσεγγίσεων.
Η ευρύτερη βιβλιογραφία για την ψυχοθεραπεία του CPTSD υπογραμμίζει επίσης τη σημασία της ασφάλειας, της θεραπευτικής σχέσης, της συναισθηματικής εμπλοκής και της προσαρμογής της θεραπείας στις ιδιαίτερες ανάγκες του ανθρώπου. Η έρευνα για τις ειδικές ψυχοδυναμικές θεραπείες παραμένει μικρότερη από εκείνη για τις τραυματοεστιασμένες προσεγγίσεις. Αυτό χρειάζεται να αναγνωρίζεται με επιστημονική εντιμότητα.
Επομένως, η επεξεργασία του τραύματος δεν αφορά μόνο το να θυμηθεί κανείς κάτι χωρίς τον ίδιο φόβο. Αφορά και το να μπορεί να αναγνωρίσει ότι αυτό που συνέβη ανήκει στην προσωπική του ιστορία, χωρίς να καταλαμβάνει κάθε πτυχή της ταυτότητας και της ζωής του.
Πριν από την έναρξη μιας θεραπείας για τραυματικές εμπειρίες, είναι εύλογο να γνωρίζει κανείς:
· ποια είναι η εκπαίδευση του θεραπευτή στη συγκεκριμένη μέθοδο και στο ψυχικό τραύμα
· πώς έγινε η αξιολόγηση και με ποιο σκεπτικό προτείνεται η παρέμβαση
· πώς θα παρακολουθούνται η πρόοδος, η επιδείνωση ή η αποσύνδεση
· τι θα συμβεί εάν η θεραπεία γίνει υπερβολικά έντονη
· αν υπάρχει εποπτεία και δυνατότητα συνεργασίας ή παραπομπής όταν χρειάζεται
Οι ερωτήσεις αυτές δεν εκφράζουν δυσπιστία. Αποτελούν μέρος της ενημερωμένης συναίνεσης και μιας ασφαλούς θεραπευτικής συνεργασίας.
Η θεραπεία του τραύματος δεν χρειάζεται να είναι αργή από αρχή ούτε επώδυνη για να θεωρείται ουσιαστική. Χρειάζεται όμως να μην υπόσχεται ταχύτητα εις βάρος της κατανόησης.Η τεχνική έχει σημασία. Εξίσου σημαντικά είναι η σωστή αξιολόγηση, η κλινική επάρκεια, η θεραπευτική σχέση και η δυνατότητα να ακολουθηθεί ο ρυθμός του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Σημείωση του συγγραφέα. Για τη συγγραφή του άρθρου αξιοποιήθηκαν, εκτός από την επιστημονική βιβλιογραφία που ακολουθεί, προβληματισμοί από την εκπαίδευσή μου στο πρόγραμμα «Ο Κύκλος του Τραύματος» του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και Υγείας (ΙΨΥ).
Ορολογία: Τραύμα, διαταραχή μετατραυματικού στρες/PTSD έναντι σύνθετο τραύμα, complex trauma/CPTSD.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση ή θεραπευτική σύσταση.
World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements forICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders.
Katalan, C.,Unterrainer, H.-F., & Gelo, O. C. G. (2026). Psychotherapy for complexpost-traumatic stress disorder: Efficacy and therapeutic factors. Frontiers in Psychology, 17, 1684921. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1684921
Henley, B. M. (2023).Psychodynamic techniques elicit emotional engagement in complex post-traumaticstress disorder. Psychoanalytic Psychotherapy, 37(3), 231-242.https://doi.org/10.1080/02668734.2023.2231059
Van der Hart, O.,Nijenhuis, E. R. S., & Steele, K. (2006). The haunted self: Structural dissociation and the treatment of chronic traumatization. W. W. Norton.
Maercker, A., Cloitre,M., Bachem, R., Schlumpf, Y. R., Khoury, B., Hitchcock, C., & Bohus, M.(2022). Complex post-traumatic stress disorder. The Lancet, 400, 60-72.https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)00821-2
National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder: NICEguideline NG116. https://www.nice.org.uk/guidance/ng116
